خرافات ، بذر يك رفورم و انقلاب مذهبى را در افكار روشنفكران مسيحى پاشيده بود . تا اينكه در اواخر قرن پانزدهم ميلادى ، كشيش نسبتاً دانشمندى به نام « آراسموس » نوشته‌هايى در زمينهء لزوم اصلاح كليسا و نجات مسيحيّت انتشار داد و افكار را آماده‌تر كرد . سرانجام مارتين لوتر « 1 » كه او نيز از كشيشان بود ، در اوايل قرن شانزدهم به مخالفت با دستگاه پاپ قيام كرد و نخست از مخالفت شديد با رسم « گناه‌بخشى » كليسا و « مغفرت‌نامه » آغاز كرد و براى اوّل بار 95 مادّهء اصلاحى خود را بر درِ كليساى وتينبرگ نصب كرد . كليساى رُم نخست او را احضار نمود ، او نرفت و به مخالفت خود ادامه داد تا اينكه از طرف پاپ لئوى دهم رسماً تكفير شد . لوتر تكفيرنامه پاپ را در حضور جمعيّت آتش زد و چندى بعد براى نخستين بار به ترجمهء اناجيل ( عهد جديد ) پرداخت كه مورد مخالفت شديد پاپ بود . بسيارى از روشنفكران دور او را گرفته و رسماً از او حمايت كردند تا آنجا كه پاپ بر اثر نفوذ عميق وى در قشرهاى وسيعى با آن‌همه قدرت ، توانايى كوبيدن او را پيدا نكرد . و به اين ترتيب ، افكار مخالف دستگاه پاپ‌ها تشكّل يافت و به صورت مذهب پروتستان آشكار گرديد و « لوتر » به عنوان رفورميست بزرگ مذهبى معرّفى شد .

--> ( 1 ) . 1 . Martinlother .